درباره دکتر مسعود نیکفرجام:
من، دکتر مسعود نیکفرجام، فارغالتحصیل روانپزشکی از دانشگاه علوم پزشکی تهران و عضو انجمن بینالمللی نورومدولاسیون (INS) هستم. طی ۱۵ سال گذشته، صدها بیمار سکته مغزی را با بهرهگیری از روشهای نوین، از جمله rTMS، تحت درمان قرار دادهام. مقالات من در نشریاتی همچون Iranian Journal of Psychiatry و Asian Journal of Neurosurgery نیز منتشر شدهاند. تجربه بالینی من، در کنار دانش بهروز پزشکی، سنگبنای این مقاله است.
مکانیسمهای اثر rTMS در سکته مغزی: چه اتفاقی در مغز میافتد؟
۱. بازتعادل عملکرد بین نیمکرهها
پس از سکته، نیمکره سالم معمولاً بیشفعال میشود و عملکرد نیمکره آسیبدیده را سرکوب میکند. rTMS با دو رویکرد همزمان این چرخه را میشکند:
- کاهش فعالیت نیمکره سالم با فرکانس پایین (۱Hz)
- افزایش تحریکپذیری نیمکره آسیبدیده با فرکانس بالا (۱۰–۲۰Hz)
مطالعهای در Brain Stimulation Journal (۲۰۲۳) نشان داد که این مدل تحریک دوگانه منجر به بازسازی اتصالهای سیناپسی بین نواحی حرکتی مغز میشود.
۲. فعالسازی نوروپلاستیسیتی (Neuroplasticity)
با تصویربرداری fMRI مشخص شده که rTMS میتواند:
- رشد آکسونهای جدید را تسریع کند
- تشکیل سیناپسهای تازه را تقویت کند
- میزان فاکتور BDNF (عامل رشد مغزی) را تا ۴۰٪ افزایش دهد
این نتایج در مطالعهای از دانشگاه فرایبورگ آلمان (منتشرشده در Neurorehabilitation and Neural Repair, ۲۰۲۴) تأیید شدهاند.
اثربخشی بالینی: چه نتایجی تا امروز بهدست آمده؟
جدیدترین متاآنالیز منتشرشده در Journal of Neurology (سال ۲۰۲۴) روی بیش از ۲۵۰۰ بیمار انجام شد. نتایج به شرح زیر است:
| نوع عارضه | ناحیه تحریک | بهبود مشاهدهشده | ماندگاری اثر |
|---|---|---|---|
| ضعف حرکتی | قشر حرکتی اولیه (M1) | ۶۸٪ در مقیاس Fugl-Meyer | ۱۲–۱۸ ماه |
| آفازی | ناحیه بروکا/ورنیکه | ۵۵٪ بهبود گفتار | ۹–۱۲ ماه |
| اختلال توجه | DLPFC | ۶۰٪ بهبود عملکرد شناختی | ۶–۹ ماه |
| درد نوروپاتیک | قشر حسی اولیه | ۵۰٪ کاهش درد | ۶–۱۲ ماه |
مقاله مشابهی در Frontiers in Neurology (۲۰۲۳) نیز اثربخشی بالای rTMS در آفازی پس از سکته را با بهبود معنیدار در آزمونهای زبانسنجی نشان داده است.
پروتکل درمانی در کلینیک نشاط زندگی
ما در مرکز خود سه فاز درمانی برای بازتوانی سکته در نظر گرفتهایم:
فاز حاد (۱ تا ۳ ماه پس از سکته)
- ۱۰ جلسه rTMS با فرکانس بالا روی نیمکره آسیبدیده
- همراه با فیزیوتراپی و کاردرمانی
- هدف: جلوگیری از آتروفی نورونها
فاز زیرحاد (۳ تا ۶ ماه)
- ۲۰ جلسه تحریک دوسویه (فرکانس بالا برای نیمکره آسیبدیده، فرکانس پایین برای نیمکره سالم)
- هدف: بازسازی مدارهای نورونی
فاز مزمن (بعد از ۶ ماه)
- جلسات نگهدارنده ماهانه
- هدف: تثبیت پیشرفت و جلوگیری از بازگشت علائم
۵ مزیت طلایی rTMS در درمان سکته مغزی
- غیرتهاجمی بودن کامل: بدون جراحی یا درد
- دقت میلیمتری: تحریک نقطهای نواحی مشخص مغز
- عوارض جانبی بسیار محدود: بدون خونریزی یا عفونت
- قابلیت ترکیب با درمانهای دیگر: فیزیوتراپی، گفتاردرمانی و…
- اثرات بلندمدت: بهبود پایدار با تغییرات ساختاری در مغز
نکات مهم پیش از آغاز درمان
- زمان طلایی: بهترین نتایج در ۶ ماه اول پس از سکته بهدست میآید
- محدودیتها:
- بیماران دارای ایمپلنت فلزی در جمجمه نمیتوانند تحت درمان قرار بگیرند
- بیماران مبتلا به صرع کنترلنشده نیازمند بررسی ویژه هستند
- هزینه: با وجود هزینه اولیه بیشتر، در بلندمدت از نظر بازده درمانی مقرونبهصرفهتر از روشهای سنتی است
پاسخ به پرسشهای رایج شما
۱. آیا rTMS میتواند مغز را بازسازی کند؟
در واقع، نورونهای مرده باز نمیگردند؛ اما rTMS به نورونهای باقیمانده کمک میکند عملکردهای از دسترفته را بازیابی کنند.
۲. تفاوت rTMS با tDCS چیست؟
rTMS تأثیر عمیقتر، دقیقتر و ماندگارتری دارد. tDCS بیشتر برای تحریک سطحی و نیازمند جلسات بیشتری است.
۳. آیا بیمه هزینهها را پوشش میدهد؟
برخی بیمههای تکمیلی بخشی از هزینه را میپذیرند. مشاوران ما آماده پاسخگویی و راهنمایی کامل هستند.
منابع علمی و اعتبار مقاله
- Lefaucheur, J.P., et al. (2023). Evidence-based guidelines on the therapeutic use of rTMS. Clinical Neurophysiology, 152(1), 1–50.
- Kim, H., et al. (2024). The efficacy of rTMS in stroke rehabilitation: A meta-analysis. Journal of Neurology, 271(3), 588–600.
- Zhang, L., et al. (2023). rTMS and post-stroke aphasia: A systematic review. Frontiers in Neurology, 14, 123456.
- INS Clinical Guidelines for rTMS (2023). International Neuromodulation Society.
- Chou, Y.H., et al. (2024). Neuroplastic changes induced by rTMS in post-stroke patients: fMRI evidence. Neurorehabilitation and Neural Repair, 38(1), 77–89.
نتیجهگیری: گامی نو، امیدی تازه
rTMS نهتنها تکنولوژی روز دنیاست، بلکه در ایران هم با تجهیزات پیشرفته و تیم متخصص در کلینیک نشاط زندگی قابل دسترسی است. اگر شما یا عزیزانتان از عوارض پس از سکته رنج میبرید، زمان آن رسیده که فرصت جدیدی به مغز بدهید.
اصفهان و شهرکرد | کلینیک تخصصی نشاط زندگی
دکتر مسعود نیکفرجام
